GMP temiz oda, İyi İmalat Uygulamaları (Good Manufacturing Practice) kurallarına göre tasarlanan, kurulan ve işletilen temiz odadır. İlaç, aşı, biyolojik ürün ve steril medikal ürün üretiminde temiz odanın GMP’ye uygun olması yasal bir zorunluluktur. Bu yazıda GMP temiz oda sınıflarını, limitlerini ve tasarımda dikkat edilmesi gereken kuralları özetliyoruz.
GMP Temiz Oda Nedir?
ISO 14644 bir temiz odanın partikül açısından ne kadar temiz olduğunu tanımlar. GMP ise bunun ötesine geçer: mikrobiyolojik kirliliği, personel ve malzeme akışını, temizlik ve dezenfeksiyonu, izleme ve kayıt düzenini de kurala bağlar. Steril ürünler için temel başvuru kaynağı, Avrupa GMP kılavuzunun Ek 1 (Annex 1) bölümüdür; Türkiye’deki GMP kılavuzu da bu yapıyı esas alır.
GMP Temiz Oda Sınıfları: A, B, C ve D
| Sınıf | Kullanım amacı | ≥0,5 µm partikül, durağan / çalışır (adet/m³) | Havada mikrobiyolojik limit (kob/m³) |
|---|---|---|---|
| A | Aseptik dolum, açık ürünün bulunduğu kritik bölge | 3.520 / 3.520 | Üreme olmamalı |
| B | A sınıfı bölgenin çevresi (aseptik hazırlık ve dolum) | 3.520 / 352.000 | 10 |
| C | Daha az kritik adımlar, çözelti hazırlama | 352.000 / 3.520.000 | 100 |
| D | Yıkama, ekipman hazırlığı gibi destek işlemleri | 3.520.000 / tanımlı değil | 200 |
GMP temiz oda sınıflarının ISO karşılıkları için temiz oda sınıfları yazımıza bakabilirsiniz.
GMP’ye Uygun Temiz Oda Tasarımının Kuralları
Kademeli sınıf ve basınç
GMP temiz odada en temiz alan en içte yer alır. D’den C’ye, C’den B’ye geçişler hava kilitleriyle yapılır ve her kademe bir öncekinden daha yüksek basınçta tutulur. Farklı sınıftaki komşu odalar arasında genellikle 10–15 Pa basınç farkı hedeflenir. Ayrıntılar: temiz oda basınç kontrolü.
Tek yönlü hava akışı
A sınıfı bölgede hava, HEPA filtrelerden tek yönde ve sabit hızla (yaklaşık 0,36–0,54 m/s) ürünün üzerine verilir. Hava akışının ürünü gerçekten koruduğu duman testleriyle gösterilir. Bkz. ISO 5 temiz oda ve laminar akış.
Personel ve malzeme akışı
Personel ve malzeme temiz odaya ayrı hava kilitlerinden girer. Soyunma odaları kademelidir; her kademede daha temiz bir kıyafete geçilir. Malzeme girişinde pass box ya da malzeme hava kilidi kullanılır.
Yüzeyler ve detaylar
Duvar, tavan ve zemin pürüzsüz, geçirimsiz, partikül yaymayan ve dezenfektanlara dayanıklı olmalıdır. Köşeler yuvarlatılır; girinti, çıkıntı ve açık boru bırakılmaz. A ve B sınıfı alanlarda lavabo ve yer süzgeci bulunmaz.
İzleme
Basınç farkı, sıcaklık ve nem sürekli izlenir ve kaydedilir. A ve B sınıfı alanlarda üretim sırasında partikül sürekli ölçülür; ayrıca hava ve yüzeylerden mikrobiyolojik numune alınır.
GMP Temiz Odada Kalifikasyon
GMP temiz oda, kullanıma alınmadan önce aşamalı olarak kalifiye edilir:
- Tasarım kalifikasyonu (DQ): Tasarımın kullanıcı gereksinimlerini ve GMP’yi karşıladığının doğrulanması
- Kurulum kalifikasyonu (IQ): Sistemin projeye uygun kurulduğunun kontrolü
- Operasyon kalifikasyonu (OQ): Debi, basınç, filtre sızdırmazlığı ve partikül testleriyle sistemin tasarlandığı gibi çalıştığının gösterilmesi
- Performans kalifikasyonu (PQ): Gerçek üretim koşullarında sınıfın korunduğunun kanıtlanması
A ve B sınıfı alanlar en geç altı ayda bir, C ve D sınıfı alanlar en geç yılda bir yeniden kalifiye edilir. Testlerin içeriği için temiz oda validasyonu yazımıza bakın.
GMP Temiz Oda Yapımında Dikkat Edilecekler
- Kontaminasyon kontrol stratejisi tasarımın başında yazılmalıdır.
- Kritik işlemler için izolatör ya da RABS gibi bariyer sistemleri değerlendirilmelidir.
- Temizlik ve dezenfeksiyona uygun malzeme seçilmelidir.
- Tüm sensörler kalibre edilebilir ve erişilebilir olmalıdır.
- Dokümantasyon, kurulumla eş zamanlı hazırlanmalıdır.
GMP Temiz Odada Mikrobiyolojik Limitler
ISO sınıflandırması yalnızca cansız partikülleri sayar. GMP temiz oda ise bunun yanında canlı partikülleri, yani mikroorganizmaları da sınırlar. AB GMP Ek 1’de çalışır hâl için önerilen üst sınırlar şöyledir:
| Sınıf | Aktif hava örneği (kob/m³) | Çökelme plağı, 90 mm (kob/4 saat) | Temas plağı, 55 mm (kob/plak) |
|---|---|---|---|
| A | Üreme olmamalı | ||
| B | 10 | 5 | 5 |
| C | 100 | 50 | 25 |
| D | 200 | 100 | 50 |
Bu değerler, GMP temiz odada yalnızca havalandırmanın değil; yüzey malzemelerinin, temizlik ve dezenfeksiyon programının ve personel davranışının da tasarımın parçası olduğunu gösterir.
Ek 1 Revizyonu ve Kirlilik Kontrol Stratejisi
AB GMP Ek 1, 2022’de kapsamlı biçimde yenilendi ve yeni metin Ağustos 2023’te yürürlüğe girdi. GMP temiz oda tasarımını etkileyen başlıca yenilikler şunlardır:
- Kirlilik kontrol stratejisi (CCS): Tesisin tüm kirlilik risklerini ve bunlara karşı alınan teknik ve organizasyonel önlemleri tek bir dokümanda toplaması bekleniyor. Temiz oda yerleşimi, basınç kademeleri ve hava akışları bu stratejinin temelidir.
- Bariyer teknolojileri: A sınıfı alanlarda operatörü üründen ayıran RABS ve izolatör sistemlerinin kullanımı güçlü biçimde teşvik ediliyor.
- Hava akışı görselleştirmesi: Duman çalışmalarının hem durgun hem çalışır hâlde yapılması ve kayıt altına alınması isteniyor.
- Sürekli izleme: A sınıfı alanlarda partikülün kritik işlem boyunca kesintisiz izlenmesi bekleniyor.
GMP Temiz Odada Yerleşim: Hava Kilitleri ve Giyinme Kademeleri
GMP temiz odaya giriş tek bir kapıdan olmaz; temizlik sınıfı kademe kademe yükselir. Tipik bir steril üretim alanında personel şu sırayı izler: sınıfsız alan → D sınıfı soyunma → C sınıfı giyinme → B sınıfı son giyinme → B sınıfı üretim odası. Her kademede hem basınç hem temizlik bir üst düzeye çıkar; hava kilidinin iki kapısı aynı anda açılamaz. Malzemeler için ayrı hava kilitleri ya da çift kapılı pass box üniteleri kullanılır; mümkün olan yerlerde personel ve malzeme için giriş ve çıkış yolları ayrılır. Basınç planının nasıl kurulduğunu temiz oda basınç kontrolü yazımızda anlattık.
Türkiye’de GMP Temiz Oda Denetimi
Türkiye’de beşeri tıbbi ürün üretim yerlerinin GMP denetimleri Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu (TİTCK) tarafından yürütülür. Kurum, 2018’den itibaren uluslararası denetim iş birliği örgütü PIC/S’in üyesidir; dolayısıyla Türkiye’deki GMP temiz oda beklentileri AB kılavuzlarıyla uyumludur. İhracat yapan üreticiler ayrıca hedef pazarın otoritelerinin denetimlerine de hazırlanmalıdır. Denetimlerde temiz oda ile ilgili en sık incelenen başlıklar; kalifikasyon dokümanları, basınç ve partikül izleme kayıtları, duman çalışması videoları ve sapma kayıtlarıdır.
GMP Temiz Oda İçin Doküman Listesi
- Kullanıcı gereksinim dokümanı (URS)
- Tasarım kalifikasyonu (DQ) ve onaylı projeler
- Malzeme sertifikaları: temiz oda panelleri, filtreler, kanal ve conta malzemeleri
- Kurulum kalifikasyonu (IQ): yapılan işin projeye uygunluğu
- Operasyonel kalifikasyon (OQ): partikül, debi, basınç, filtre bütünlük, duman ve geri kazanım testleri
- Performans kalifikasyonu (PQ): çalışır hâlde partikül ve mikrobiyolojik izleme
- Kalibrasyon sertifikaları, bakım ve temizlik prosedürleri
Bu dokümanların tamamı temiz oda validasyonu sürecinde üretilir. İlaç tesisleri için hazırladığımız örnek bir çalışmayı ilaç üretim tesisi temiz oda projesi sayfasında görebilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
GMP A sınıfı hangi ISO sınıfına denktir?
GMP A sınıfı, partikül limiti açısından ISO 5’e karşılık gelir; ek olarak mikrobiyolojik üreme olmaması istenir.
Her ilaç üretimi için A sınıfı temiz oda gerekir mi?
Hayır. Steril olmayan katı ilaç üretimi çoğunlukla D sınıfı ya da ISO 8 düzeyinde alanlarda yapılır. A sınıfı, ürünün steril ve açıkta olduğu işlemler içindir.
GMP temiz oda ile ISO temiz oda arasındaki fark nedir?
ISO yalnızca partikülü sınıflandırır. GMP temiz odada buna mikrobiyolojik limitler, çalışır hâlde sınıflandırma, sürekli izleme ve kapsamlı dokümantasyon eklenir.
GMP’ye uygun temiz oda yapımı ve kalifikasyon desteği için Kuzey Yıldızı Mühendislik ile iletişime geçin.
